लोकसेवा तयारी · Loksewa
नेपालमा लोकसेवा तयारी
सेवा, समूह, पद तथा तयारीका विषयहरूको सरल मार्गदर्शिका। लोकसेवा मक टेस्टहरू छिट्टै थपिँदैछन्।
१लोकसेवा तयारीको मुख्य वर्गीकरण
नेपालमा लोकसेवा तयारीलाई सामान्यतया दुई मुख्य क्षेत्रमा बुझ्न सकिन्छ: अप्राविधिक र प्राविधिक। तर पद, सेवा र समूहअनुसार आवश्यक योग्यता फरक हुन्छ।
क) अप्राविधिक क्षेत्र
विशेष प्राविधिक विषयको शैक्षिक योग्यता अनिवार्य नपर्ने वा सामान्य शैक्षिक योग्यताका आधारमा आवेदन दिन सकिने पदहरू — जस्तै खरिदार, नायब सुब्बा र शाखा अधिकृतका केही समूह।
ख) प्राविधिक क्षेत्र
सम्बन्धित विषयको शैक्षिक योग्यता, सीप वा व्यावसायिक प्रमाणपत्र आवश्यक पर्ने पदहरू — जस्तै इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य, कृषि, पशु सेवा र सूचना प्रविधि।
२अप्राविधिक क्षेत्रका प्रमुख पदहरू
- ✔खरिदार — राजपत्र अनङ्कित द्वितीय श्रेणी वा सो सरहका पद।
- ✔नायब सुब्बा — राजपत्र अनङ्कित प्रथम श्रेणी वा सो सरहका पद।
- ✔शाखा अधिकृत — राजपत्राङ्कित तृतीय श्रेणी वा सो सरहका पद।
- ✔उपसचिव — राजपत्राङ्कित द्वितीय श्रेणी।
- ✔सहसचिव — राजपत्राङ्कित प्रथम श्रेणी।
अप्राविधिक सेवाका प्रमुख समूहका उदाहरण
सामान्य प्रशासन
सरकारी कार्यालय सञ्चालन, कर्मचारी प्रशासन, सेवा प्रवाह, कार्यालय व्यवस्थापन तथा नीति कार्यान्वयन।
राजस्व
कर सङ्कलन, भन्सार, अन्तःशुल्क, मूल्य अभिवृद्धि कर, आयकर तथा सरकारी राजस्व व्यवस्थापन।
लेखा
सरकारी बजेट, आम्दानी–खर्च, वित्तीय विवरण, लेखाङ्कन तथा आर्थिक कारोबार व्यवस्थापन।
लेखापरीक्षण
सरकारी कार्यालयको आर्थिक कारोबार, बजेट खर्च, वित्तीय अनुशासन तथा बेरुजु परीक्षण।
न्याय
अदालत प्रशासन, कानुनी प्रक्रिया, न्यायिक कामकारबाही तथा कानुनको कार्यान्वयन।
परराष्ट्र
कूटनीति, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, दूतावास तथा वैदेशिक नीति।
संसद
संसदीय प्रक्रिया, संसद् सचिवालय, विधेयक तथा संसदीय समितिसम्बन्धी काम।
३प्राविधिक क्षेत्रका प्रमुख विषयहरू
इन्जिनियरिङ
सिभिल, इलेक्ट्रिकल, मेकानिकल, कम्प्युटर, इलेक्ट्रोनिक्स, आर्किटेक्चर तथा सर्भे।
स्वास्थ्य सेवा
मेडिकल अफिसर, नर्सिङ, हेल्थ असिस्टेन्ट, अनमी, प्रयोगशाला प्राविधिक, फार्मेसी, रेडियोग्राफी तथा जनस्वास्थ्य।
कृषि सेवा
कृषि प्रसार, बाली संरक्षण, बागवानी, माटो विज्ञान, कृषि अर्थशास्त्र तथा कृषि इन्जिनियरिङ।
पशु सेवा
पशु स्वास्थ्य, पशुपालन, भेटेरिनरी, मत्स्यपालन, दुग्ध विकास तथा पशु प्रजनन।
वन सेवा
वन संरक्षण, वन व्यवस्थापन, वन्यजन्तु संरक्षण तथा वातावरण व्यवस्थापन।
शिक्षा सेवा
शिक्षा प्रशासन, पाठ्यक्रम विकास, शैक्षिक योजना तथा प्राविधिक शिक्षा।
सूचना प्रविधि
कम्प्युटर अधिकृत, प्रोग्रामर, प्रणाली प्रशासक, नेटवर्किङ, डाटाबेस तथा सूचना प्रणाली।
तथ्याङ्क तथा अर्थशास्त्र
तथ्याङ्क सङ्कलन, विश्लेषण, जनगणना, आर्थिक योजना तथा अनुसन्धान।
अन्य प्राविधिक सेवा
प्रयोगशाला, खाद्य प्रविधि, वातावरण, भूगर्भ, पुरातत्त्व तथा अन्य विशेष विषयका पदहरू।
४सुरक्षा निकाय तथा अन्य सरकारी सेवाको तयारी
लोकसेवा तयारी संस्थाहरूले निजामती सेवाबाहेक अन्य सरकारी प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षाका कक्षाहरू पनि सञ्चालन गर्न सक्छन्। उदाहरण:
- नेपाली सेना — सैनिक, अधिकृत क्याडेट तथा प्राविधिक अधिकृत।
- नेपाल प्रहरी — जवान, प्रहरी सहायक निरीक्षक तथा प्रहरी निरीक्षक।
- सशस्त्र प्रहरी — जवान, निरीक्षक तथा अन्य पद।
- राष्ट्रिय अनुसन्धान — अनुसन्धान सहायक तथा अनुसन्धान अधिकृत।
- सरकारी संस्थान — बैंक, विद्युत् प्राधिकरण, दूरसञ्चार, निगम आदिका पद।
- प्रदेश तथा स्थानीय तह — प्रशासन, लेखा, इन्जिनियरिङ, स्वास्थ्य तथा अन्य पद।
ध्यान दिनुहोस्: यी सबै एउटै लोकसेवा आयोगको परीक्षा प्रणालीअन्तर्गत पर्दैनन्। सम्बन्धित निकायले आफ्नै विज्ञापन र परीक्षा प्रक्रिया सञ्चालन गर्न सक्छ।
५तयारी कक्षामा पढाइने साझा विषयहरू
सामान्य ज्ञान
नेपालको इतिहास, भूगोल, संविधान तथा विश्वसम्बन्धी ज्ञान।
समसामयिक घटना
राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रम।
बौद्धिक परीक्षण
तर्कशक्ति, गणितीय क्षमता तथा विश्लेषण।
नेपाली
व्याकरण, शुद्धाशुद्धि, बोध तथा लेखन।
अङ्ग्रेजी
व्याकरण, शब्दभण्डार तथा बोध क्षमता।
गणित
प्रतिशत, अनुपात, नाफा–नोक्सान तथा आधारभूत गणित।
संविधान तथा कानुन
नेपालको संविधान, ऐन, नियम तथा कानुनी व्यवस्था।
सार्वजनिक व्यवस्थापन
सुशासन, सार्वजनिक प्रशासन तथा सेवा प्रवाह।
कम्प्युटर
आधारभूत कम्प्युटर, कार्यालय सफ्टवेयर तथा सूचना प्रविधि।
सेवासम्बन्धी विषय
सम्बन्धित पदको विशेष पाठ्यक्रम।
यी विषय सबै परीक्षामा अनिवार्य रूपमा एकै किसिमले आउँछन् भन्ने होइन। सम्बन्धित पदको आधिकारिक पाठ्यक्रमअनुसार विषय र अङ्कभार फरक हुन सक्छ।
६पदअनुसार तयारी कक्षाको नमुना वर्गीकरण
- 1खरिदार तयारी — आधारभूत अप्राविधिक
- 2नायब सुब्बा तयारी — मध्यम अप्राविधिक
- 3शाखा अधिकृत तयारी — अधिकृतस्तर
- 4उपसचिव तयारी — उच्च अधिकृतस्तर
- 5सहसचिव तयारी — उच्च अधिकृतस्तर
- 6प्राविधिक खरिदार तथा नायब सुब्बा — प्राविधिक
- 7प्राविधिक अधिकृत — प्राविधिक
- 8प्रदेश लोकसेवा — प्रदेश तथा स्थानीय तह
- 9स्वास्थ्य सेवा — स्वास्थ्यसम्बन्धी पद
- 10सुरक्षा निकाय — सेना, प्रहरी तथा सशस्त्र प्रहरी
- 11बैंक तथा संस्थान — सार्वजनिक संस्थानका प्रतिस्पर्धात्मक परीक्षा
७निष्कर्ष
लोकसेवा तयारीलाई मुख्य रूपमा अप्राविधिक र प्राविधिक गरी दुई क्षेत्रमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ। यसबाहेक प्रदेश तथा स्थानीय सेवा, सुरक्षा निकाय तथा सार्वजनिक संस्थानका परीक्षाका लागि छुट्टै तयारी कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्छ। सेवा, समूह, उपसमूह र पदअनुसार पाठ्यक्रम फरक हुन्छ।
आधिकारिक जानकारी तथा पाठ्यक्रम: नेपाल लोक सेवा आयोग — psc.gov.np
EPS EXAM DOT COM